Midnight Special – de trein die symbool werd voor vrijheid
Een trein rijdt midden in de nacht langs een gevangenis. Achter de tralies horen gevangenen de wielen over de rails en in de verte een fluit. Het licht van de locomotief dringt even door in een wereld waarin vrijheid ver weg is.
Uit dat beeld groeide een van de bekendste gevangenisliederen uit de Amerikaanse muziekgeschiedenis: Midnight Special.
Lead Belly maakte het nummer beroemd. Creedence Clearwater Revival bracht het decennia later naar een rockpubliek. Maar het lied was al oud toen Lead Belly het zong. Wie het oorspronkelijk schreef, weten we niet. Zelfs over de vraag welke trein de echte Midnight Special was, bestaat geen definitief antwoord.
Wat we wél kunnen reconstrueren, is hoe een traditioneel lied over gevangenschap en verlangen onderdeel werd van de geschiedenis van folk, blues en rock.
Een lied zonder bekende schrijver
Midnight Special behoort tot een traditie waarin liederen mondeling werden doorgegeven. Teksten veranderden, zangers voegden coupletten toe en plaatsnamen konden van versie tot versie verschillen.
Daarom is er geen oorspronkelijke auteur aan te wijzen.
Versies en voorlopers van het lied circuleerden al voordat Lead Belly ermee werd geassocieerd. Dat onderscheid is belangrijk: Lead Belly schreef Midnight Special niet.
Hij zou wel de muzikant worden wiens naam uiteindelijk vrijwel onlosmakelijk met het lied verbonden raakte. Smithsonian Folkways rekent The Midnight Special tot zijn bekendste repertoire.
Was er werkelijk een Midnight Special?
Hier wordt het verhaal ingewikkelder.
In de overlevering rond het lied wordt Midnight Special verbonden met het gevangenisleven in het zuiden van de Verenigde Staten. Een trein die ’s nachts langs een gevangenis rijdt, vertegenwoordigt iets wat voor de gevangenen onbereikbaar is: de wereld buiten de muren.
Maar het is niet mogelijk om met zekerheid één specifieke trein aan te wijzen als dé oorspronkelijke Midnight Special.
Ook de precieze geboorteplaats van het lied is niet vastgesteld. Verhalen en onderzoek wijzen onder meer naar de gevangenistraditie in Texas, maar het beschikbare historische materiaal laat geen definitieve conclusie toe.
Zoals bij veel traditionele muziek is er geen aantoonbaar moment waarop één schrijver ging zitten en Midnight Special componeerde. Het lied groeide en veranderde terwijl het werd doorgegeven.
Het licht achter de tralies
Een van de bekendste beelden uit het lied is het licht van de trein dat op een gevangene schijnt.
Rond Midnight Special ontstond de overlevering dat een gevangene op vrijlating mocht hopen wanneer het licht van de trein hem bereikte. Dat moeten we niet presenteren als een daadwerkelijk gevangenisgebruik. Het behoort tot de folklore rond het lied.
De symboliek erachter is veel duidelijker.
Een trein kan mensen meenemen naar plaatsen waar een gevangene zelf niet heen kan. Het geluid van de wielen en de fluit komt van buiten de gevangenismuren. Het licht verschijnt even en verdwijnt daarna weer.
Zo werd Midnight Special meer dan een lied over een trein.
De trein werd een symbool van de vrijheid buiten de gevangenis.
Lead Belly en Angola
De naam die uiteindelijk het sterkst met Midnight Special verbonden zou raken, was Huddie Ledbetter, beter bekend als Lead Belly.
John en Alan Lomax reisden in de jaren dertig door het zuiden van de Verenigde Staten om traditionele Amerikaanse muziek vast te leggen. Daarbij bezochten ze ook gevangenissen.
In 1934 legde John A. Lomax Lead Belly vast terwijl hij Midnight Special zong en gitaar speelde in de State Prison Farm in Angola, Louisiana. De originele cataloguskaart van de Library of Congress vermeldt Huddie Ledbetter als zanger, John A. Lomax als recordist, gitaar als instrument en de State Prison Farm als locatie.
Dat betekent niet dat het lied daar ontstond.
Het betekent dat we vanaf dat moment een gedocumenteerd spoor hebben van Lead Belly die een lied uitvoert dat al deel uitmaakte van een oudere traditie.
Lead Belly op de voorgrond in Prison Compound No. 1, Angola, Louisiana, juli 1934. Foto: Alan Lomax / Library of Congress.
Van gevangenislied naar folkstandard
Lead Belly bleef Midnight Special uitvoeren en nam het later opnieuw op.
Met zijn krachtige stem en karakteristieke twaalf-snarige gitaar hielp hij het lied een veel groter publiek te bereiken. Smithsonian Folkways noemt The Midnight Special naast nummers als Irene en The Bourgeois Blues onder de klassiekers uit zijn repertoire.
Zijn repertoire kreeg vervolgens een enorme invloed. Smithsonian noemt onder de artiesten die liederen uit Lead Belly’s repertoire opnamen onder anderen Creedence Clearwater Revival, Van Morrison, Nirvana, The Beach Boys en Little Richard.
Lead Belly werd daarmee niet de schrijver van Midnight Special.
Hij werd een belangrijke schakel waardoor het traditionele lied bij volgende generaties terechtkwam.
Lead Belly met zijn twaalf-snarige gitaar tijdens een optreden in de National Press Club, Washington D.C., circa 1938. Foto: William P. Gottlieb / Library of Congress.
Creedence Clearwater Revival
Meer dan drie decennia na de opname in Angola kreeg Midnight Special opnieuw een heel ander leven.
In 1969 verscheen Willy and the Poor Boys, het vierde studioalbum van Creedence Clearwater Revival. Tussen eigen nummers als Down on the Corner, Fortunate Son en Effigy stond ook een uitvoering van het traditionele The Midnight Special.
CCR maakte er geen historische reconstructie van. De band trok het lied zijn eigen muzikale wereld binnen: Amerikaanse roots, blues, country en rock-‘n-roll.
Daarmee ontstond een opmerkelijke lijn door de Amerikaanse muziekgeschiedenis.
Een lied zonder bekende schrijver circuleert binnen een mondelinge traditie. Het raakt verbonden met het gevangenisleven. Lead Belly geeft er een invloedrijke vorm aan. En tientallen jaren later bereikt hetzelfde lied via Creedence Clearwater Revival opnieuw een groot publiek.
Wat weten we – en wat niet?
Over Midnight Special bestaan verhalen die bijna te mooi zijn om niet te vertellen. Maar niet alles kan als historisch feit worden vastgesteld.
We weten dat het lied vóór Lead Belly bestond. We weten dat het verbonden raakte met de Amerikaanse gevangenistraditie. En we weten zeker dat John Lomax Lead Belly in 1934 in Angola documenteerde terwijl hij Midnight Special zong. De cataloguskaart daarvan wordt nog altijd door de Library of Congress bewaard.
Wat we niet met zekerheid weten, is wie het lied oorspronkelijk schreef, waar het precies ontstond of welke specifieke trein voor het eerst de Midnight Special uit het lied was.
Misschien hoort die onzekerheid juist bij traditionele muziek.
Een lied kan ouder worden dan de mensen die het zingen. Coupletten veranderen, verhalen worden toegevoegd en herinneringen worden folklore.
Maar één beeld bleef overeind.
Een trein rijdt door de nacht. De mensen in de trein kunnen verder reizen. De gevangenen blijven achter.
En heel even dringt het licht van die andere wereld naar binnen.
Daarin ligt de blijvende kracht van Midnight Special.
Luister zelf
Lead Belly – The Midnight Special
De invloedrijke uitvoering die een belangrijke schakel werd tussen de oudere liedtraditie en latere folk- en rockversies.
Smithsonian Folkways bevestigt Lead Belly als zanger en twaalf-snarige gitarist op de opname in zijn collectie.
Creedence Clearwater Revival – The Midnight Special (1969)
CCR bracht het traditionele gevangenislied naar een nieuwe generatie rockluisteraars.
Lees ook:
Achter de Muziek #1 – Crossroads: het ware verhaal achter de beroemdste blueslegende
Waar eindigt de geschiedenis van Robert Johnson en begint de legende?
Achter de Muziek #4 – House of the Rising Sun: het mysterie achter een klassieker
Ook een traditioneel lied waarvan de oorspronkelijke schrijver onbekend bleef.
Achter de Muziek #5 – Stagger Lee: van moord tot muzieklegende
Hoe een gebeurtenis uit 1895 veranderde in Amerikaanse muziekfolklore.
Bronnen: Voor dit artikel zijn onder meer geraadpleegd: Library of Congress – Midnight Special, Angola 1934, Library of Congress – Lead Belly in Angola, 1934 en Smithsonian Folkways – Lead Belly Collection.