Bluestown Music

Blind Willie Johnson – De blues die de aarde verliet

In 1927 nam een blinde gospelzanger uit Texas een muziekstuk op zonder verstaanbare woorden. Alleen een gitaar, een menselijke stem en een melodie die nauwelijks drie minuten duurde. Vijftig jaar later werd die opname de ruimte in gestuurd, samen met muziek van Bach, Beethoven en Chuck Berry.

De man heette Blind Willie Johnson. Zijn opname Dark Was the Night, Cold Was the Ground kreeg een plaats op de Voyager Golden Record, een verzameling geluiden en muziek waarmee de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA iets van het leven op aarde wilde vastleggen.

Hoe kwam de muziek van een vrijwel vergeten straatmuzikant terecht op een van de opmerkelijkste geluidsdragers uit de geschiedenis?

Blind Willie Johnson, circa 1927. Columbia Records / Wikimedia Commons – Public Domain (VS).

Blind Willie Johnson: tussen gospel en blues

Blind Willie Johnson werd volgens zijn overlijdensakte op 22 januari 1897 geboren in Texas, nabij Brenham. Over zijn jeugd is weinig met zekerheid bekend. Zelfs de oorzaak van zijn blindheid blijft onderwerp van discussie.

Een veelverteld verhaal beschrijft hoe zijn stiefmoeder tijdens een ruzie een bijtende vloeistof zou hebben gegooid, waardoor Johnson zijn gezichtsvermogen verloor. Voor deze gebeurtenis bestaat echter geen onafhankelijk, overtuigend bewijs.

Wat wel vaststaat, is dat Johnson zich ontwikkelde tot een bijzondere gitarist en gospelzanger. Hij trad op in kerken, tijdens religieuze bijeenkomsten en op straat. Zijn muziek combineerde christelijke liederen met technieken die sterk verbonden waren met de vroege blues.

Zijn gitaarspel viel op door het gebruik van slide, waarbij de tonen vloeiend in elkaar overgaan. Daarnaast beschikte hij over een rauwe, diepe zangstem die moeilijk met die van andere artiesten te verwarren was.

Tussen 1927 en 1930 maakte Johnson dertig opnamen voor Columbia Records. Daaronder bevonden zich Nobody’s Fault but Mine, Mother’s Children Have a Hard Time en Jesus Make Up My Dying Bed.

Het waren religieuze liederen, maar de muzikale verwantschap met de blues was onmiskenbaar. Juist die combinatie maakte Johnson later invloedrijk voor verschillende generaties blues- en rockmuzikanten.

Dark Was the Night: een lied zonder woorden

Op 3 december 1927 nam Johnson in Dallas Dark Was the Night, Cold Was the Ground op.

Het stuk onderscheidt zich van zijn overige werk. Johnson zingt geen verstaanbare tekst. In plaats daarvan gebruikt hij zijn stem om de melodie te neuriën en met langgerekte klanken te begeleiden.

Zijn slidegitaar lijkt daarbij voortdurend met zijn stem in gesprek. Soms volgt de gitaar de melodie, dan weer neemt het instrument de leiding.

De titel verwijst naar een religieuze liedtraditie rond het lijden van Christus, in het bijzonder de nacht in de Hof van Getsemane. Het gelijknamige negentiende-eeuwse gezang wordt doorgaans verbonden aan de Engelse geestelijke Thomas Haweis.

Johnson maakte van die traditie een persoonlijke muzikale interpretatie. Zonder woorden roept de opname gevoelens op die luisteraars verschillend kunnen ervaren: verdriet, eenzaamheid, berusting of troost.

Dat maakt het nummer bijzonder. De betekenis ligt niet vast in een gezongen verhaal. De luisteraar moet zelf invullen wat hij hoort.

Decennia later zou juist dit ontbreken van woorden een belangrijke rol spelen bij de keuze om het stuk op te nemen in een verzameling muziek voor een onbekende bestemming.

De Voyager Golden Record: muziek voor het heelal

In 1977 lanceerde NASA de ruimtesondes Voyager 1 en Voyager 2. Hun oorspronkelijke wetenschappelijke missie richtte zich op de buitenste planeten van ons zonnestelsel.

Beide sondes kregen daarnaast een bijzondere lading mee: een vergulde koperen grammofoonplaat met geluiden en beelden van de aarde.

De Voyager Golden Record bevat onder meer natuurgeluiden, gesproken begroetingen in 55 talen, afbeeldingen en een muziekselectie uit uiteenlopende culturen.

Een team onder leiding van astronoom Carl Sagan stelde de inhoud samen. Muziekjournalist en wetenschapsauteur Timothy Ferris was verantwoordelijk voor de productie van de plaat.

De muzikale selectie moest een indruk geven van de enorme verscheidenheid aan menselijke muziek. Daarom stonden klassieke Europese composities naast traditionele muziek uit verschillende werelddelen, jazz, rock-‘n-roll en blues.

Ook Dark Was the Night, Cold Was the Ground kreeg een plaats.

Ferris vertelde later in een interview met Rolling Stone dat Johnsons opname het eerste muziekstuk was dat hij voor de plaat selecteerde. Hij benadrukte daarbij dat de muziek zonder begrijpelijke woorden toch een universeel herkenbaar gevoel kon overbrengen.

Dat was geen bewijs dat buitenaards leven de muziek ooit zou begrijpen. Het was vooral een menselijke keuze: een poging om iets wezenlijks over onze eigen wereld te vertellen.

Een moeizaam leven en een onzekere geschiedenis

Na zijn laatste opnamesessie in 1930 verdween Johnson grotendeels uit de commerciële muziekwereld. Hij bleef optreden en was uiteindelijk actief in Beaumont, Texas, waar hij ook religieuze bijeenkomsten organiseerde.

Over zijn laatste levensjaren bestaan verschillende verhalen.

Volgens een later opgetekende herinnering van zijn partner Angeline werd hun woning door brand beschadigd. Johnson zou vervolgens in het vochtige huis zijn blijven slapen en ernstig ziek zijn geworden.

Ook bestaat het verhaal dat een ziekenhuis hem medische hulp weigerde vanwege zijn huidskleur. Die beschuldiging komt uit latere getuigenissen, maar kan niet onafhankelijk worden bevestigd.

Sommige publicaties noemen bovendien 1947 of zelfs 1949 als sterfjaar. Zijn overlijdensakte en het Handbook of Texas geven echter 18 september 1945 als overlijdensdatum.

Johnson werd begraven op Blanchette Cemetery in Beaumont. De precieze plaats van zijn graf is niet met zekerheid vastgesteld.

Daarmee blijft een belangrijk deel van zijn levensgeschiedenis onvolledig. Zijn muzikale nalatenschap is gelukkig veel beter gedocumenteerd.

Van een opname uit Texas naar de interstellaire ruimte

Toen de Voyager-sondes in 1977 vertrokken, was Johnson al ruim dertig jaar overleden.

Voyager 1 bereikte in 2012 de interstellaire ruimte, gevolgd door Voyager 2 in 2018. Beide sondes bevinden zich inmiddels buiten de heliosfeer, het gebied waarin de zonnewind overheerst.

Dat betekent overigens niet dat zij het zonnestelsel in de ruimste betekenis al volledig hebben verlaten. De verre Oortwolk ligt nog duizenden jaren reizen verder.

De Golden Records reizen met de sondes mee. Ze worden niet voortdurend afgespeeld en zenden geen muziek uit. De opnamen zijn fysiek vastgelegd op de platen, bedoeld om eventueel ooit door een andere beschaving te worden gevonden.

De kans dat dit daadwerkelijk gebeurt, is onbekend en vermoedelijk uiterst klein.

Toch is de historische betekenis opmerkelijk. Een opname die in 1927 werd gemaakt voor een publiek op aarde, maakt nu deel uit van een archief dat ver voorbij de planeten reist.

Blind Willie Johnson heeft nooit kunnen weten dat zijn muziek zo’n bestemming zou krijgen.

Zijn leven is slechts gedeeltelijk te reconstrueren. Maar zijn stem en gitaar zijn bewaard gebleven, eerst op schellak, later op nieuwe geluidsdragers en uiteindelijk op twee ruimtesondes.

Misschien wordt de Golden Record nooit gevonden. Misschien zal niemand buiten de aarde ooit horen wat Johnson in Dallas opnam.

Maar één ding staat vast: toen de mensheid in 1977 besloot een muzikaal portret van zichzelf het heelal in te sturen, kreeg ook de stem van een blinde gospelzanger uit Texas daarin een plaats.

Credit: NASA/JPL-Caltech

🎧 Luister zelf

Twee opnamen die laten horen hoe Blind Willie Johnson religieuze muziek en blues samenbracht.